Deprem terimleri sözlüğü

Tanımlar AFAD, Kandilli Rasathanesi, USGS ve EMSC gibi kurumların genel kullanımına dayanan kısa özetlerdir. Ayrıntı için kaynak bağlantılarına başvurun.

Aramanıza uyan terim yok.

Büyüklük (magnitüd)

Depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçüsü; logaritmik bir ölçektir.

Büyüklük, sismometre kayıtlarından hesaplanan ve depremin kaynağındaki boyutunu ifade eden tek bir sayıdır. Ölçek logaritmiktir: büyüklükteki 1 birimlik artış yer hareketinin genliğinde yaklaşık 10 kat, açığa çıkan enerjide yaklaşık 32 kat artışa karşılık gelir. Farklı kurumlar farklı yöntem ve istasyonlarla hesapladığı için aynı deprem için küçük farklılıklar olağandır.

Kaynak: AFAD Deprem Dairesi; USGS Earthquake Glossary

ML – yerel büyüklük

Yakın istasyonlardaki en büyük genlikten hesaplanan büyüklük (Richter ölçeğinin günümüzdeki karşılığı).

ML, depreme yakın istasyonlarda kaydedilen en büyük dalga genliğinden hesaplanır. Küçük ve orta büyüklükteki yerel depremler için yaygın olarak kullanılır; çok büyük depremlerde doygunluğa ulaşabildiği için bu depremlerde Mw tercih edilir.

Kaynak: AFAD Deprem Dairesi; Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü; USGS Earthquake Glossary

Mw – moment büyüklüğü

Fay alanı, kayma miktarı ve kayaç sertliğinden hesaplanan sismik momente dayalı büyüklük.

Moment büyüklüğü, sismik moment (fay yüzeyinin alanı × ortalama kayma × kayacın rijitliği) üzerinden hesaplanır. Büyük depremlerde doygunluğa ulaşmadığı için büyük olayların boyutunu en iyi ifade eden büyüklük türüdür. Mww, Mwr gibi türler hesaplama yöntemini belirtir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Md – süreye bağlı büyüklük

Sismogramdaki sinyal süresinden hesaplanan büyüklük; küçük depremlerde kullanılır.

Md, kayıttaki sarsıntının süresine dayanarak hesaplanır. Özellikle küçük yerel depremler için bazı ağlarda kullanılır.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü

mb – cisim dalgası büyüklüğü

Uzak istasyonlarda P dalgasının genliğinden hesaplanan büyüklük.

mb, uzak mesafedeki istasyonlarda ölçülen P (cisim) dalgası genliğinden hesaplanır. Uzak depremlerin hızlı ilk değerlendirmesinde kullanılır; büyük depremlerde doygunluğa ulaşır.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; EMSC – Euro-Mediterranean Seismological Centre

Odak derinliği

Depremin yer altında başladığı noktanın (odak) yüzeyden uzaklığı, km.

Odak derinliği depremin başladığı noktanın yeryüzünden derinliğidir. Genel olarak 0–70 km sığ, 70–300 km orta derinlikte, 300 km üzeri derin deprem olarak sınıflandırılır. Aynı büyüklükte sığ depremler yüzeyde genellikle daha güçlü hissedilir. İlk hesaplanan derinlik sonradan revize edilebilir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Odak (hiposantr)

Deprem kırılmasının yer altında başladığı nokta.

Odak, fay üzerindeki kırılmanın başladığı yer altındaki noktadır. Konumu enlem, boylam ve derinlik ile verilir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Merkez üssü (episantr)

Odağın yeryüzündeki izdüşümü.

Merkez üssü, odak noktasının tam üzerindeki yeryüzü noktasıdır. Haritada gösterilen deprem konumu merkez üssüdür; büyük depremlerde kırılma onlarca veya yüzlerce kilometre boyunca uzanabilir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Şiddet

Sarsıntının belirli bir yerdeki etkisinin gözlemsel ölçüsü (ör. MMI, EMS-98).

Şiddet, depremin belirli bir yerde insanlar, yapılar ve çevre üzerindeki etkisini tanımlar ve Roma rakamlarıyla (I–XII) ifade edilir. Tek bir depremin tek büyüklüğü, ancak yerden yere değişen birçok şiddet değeri vardır. Tarihsel depremler çoğunlukla şiddet gözlemleriyle bilinir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; EMSC – Euro-Mediterranean Seismological Centre; AFAD Deprem Dairesi

Artçı deprem

Büyük bir depremden sonra aynı bölgede kaydedilen daha küçük depremler.

Artçı depremler, bir ana şoktan sonra kırılan fay alanı ve çevresinde kaydedilen depremlerdir. Sayıları zamanla azalma eğilimindedir. Bu platform artçıları yalnızca kayıtlı depremlerin zaman ve konum yakınlığına göre gruplar; sonraki depremler hakkında bilgi vermez.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Öncü deprem

Daha büyük bir depremden önce aynı bölgede olmuş deprem; yalnızca geriye dönük olarak belirlenebilir.

Bir deprem ancak ardından aynı bölgede daha büyük bir deprem olursa geriye dönük olarak öncü deprem diye adlandırılır. Bir depremin öncü olup olmadığı olay anında bilinemez.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary

Ana şok

Bir deprem dizisindeki en büyük deprem.

Ana şok, zaman ve konum olarak ilişkili bir deprem dizisindeki en büyük depremdir; ondan sonraki depremler artçı olarak adlandırılır.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary

Deprem kümesi (fırtınası)

Belirgin bir ana şoku olmadan kısa sürede aynı bölgede kaydedilen çok sayıda deprem.

Deprem kümesi, belirgin bir ana şok olmaksızın bir bölgede kısa sürede çok sayıda depremin kaydedilmesidir. Bu platformdaki "olağandışı etkinlik" göstergesi, kayıt sayısının bölgenin geçmiş ortalamasıyla istatistiksel karşılaştırmasıdır; deprem tahmini değildir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Fay

Yer kabuğunda iki blok arasında göreli hareketin olduğu kırık.

Fay, iki kaya bloğunun birbirine göre hareket ettiği kırık yüzeyidir. Hareket türüne göre doğrultu atımlı (yatay), normal (açılma) ve ters/bindirme (sıkışma) faylar olarak ayrılır. Türkiye için diri fay verisi MTA tarafından yayımlanır. Bir depremin bir faya yakın olması, o fay üzerinde oluştuğu anlamına gelmez.

Kaynak: MTA Genel Müdürlüğü; USGS Earthquake Glossary

b değeri (Gutenberg–Richter)

Küçük ve büyük depremlerin sayıca oranını betimleyen istatistiksel parametre.

Gutenberg–Richter bağıntısına göre belirli bir büyüklük ve üzerindeki deprem sayısının logaritması büyüklükle doğrusal azalır; eğim b değeridir ve çoğu bölgede 1 civarındadır. Platformda b değeri seçilen dönemdeki kayıtların betimsel özetidir; yeterli kayıt yoksa hesaplanmaz.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary

Tamlık büyüklüğü (Mc)

Bir katalogda o büyüklük ve üzerindeki depremlerin eksiksiz kaydedildiği varsayılan eşik.

Mc, istasyon ağının belirli bir bölgede o büyüklük ve üzerindeki depremlerin neredeyse tamamını kaydedebildiği eşiktir. Mc altındaki depremler katalogda eksik olabilir; b değeri gibi istatistikler Mc üzerindeki kayıtlarla hesaplanır.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; EMSC – Euro-Mediterranean Seismological Centre

PGA – en büyük yer ivmesi

Bir noktada ölçülen en büyük yer ivmesi; m/s² veya g cinsinden.

PGA, sarsıntı sırasında yerin ulaştığı en büyük ivmedir ve ivmeölçerlerle kaydedilir. Yapı mühendisliğinde önemli bir parametredir. Topluluk sensörlerinin ölçümleri bilgilendirme amaçlıdır ve resmî istasyon kayıtlarının yerini tutmaz.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary; AFAD Deprem Dairesi

Sismik enerji

Deprem dalgaları olarak yayılan enerjinin yaklaşık değeri.

Platformda enerji, büyüklükten Gutenberg–Richter bağıntısıyla (log E = 1,5M + 4,8, joule) yaklaşık olarak hesaplanır. TNT eşdeğeri yalnızca ölçek fikri vermek içindir; büyüklük türüne göre değer değişir.

Kaynak: USGS Earthquake Glossary

Otomatik ve incelenmiş çözüm

Kurumların ilk yayımladığı otomatik çözüm, uzman incelemesinden sonra güncellenebilir.

Kurumlar depremden dakikalar sonra otomatik bir konum ve büyüklük yayımlar; sismologların incelemesinden sonra bu değerler güncellenebilir. Platform her güncellemeyi revizyon geçmişinde saklar ve kaynak kurumu belirtir.

Kaynak: AFAD Deprem Dairesi; Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü; EMSC – Euro-Mediterranean Seismological Centre

UTC ve TSİ

Deprem zamanları uluslararası UTC ile verilir; Türkiye saati (TSİ) UTC+3'tür.

Sismoloji kurumları olay zamanını genellikle Eşgüdümlü Evrensel Zaman (UTC) olarak yayımlar. Türkiye saati UTC'den 3 saat ileridir. Platform zamanları kullanıcının saat dilimine çevirerek gösterir.

Kaynak: AFAD Deprem Dairesi; EMSC – Euro-Mediterranean Seismological Centre